اگر كسى از اجراى آنچه كه در اين كتيبه نوشته شده است ، غفلت ورزد ، مسيح او را نبخشد . داخل كليسا تركيبى از سبك معمارى روم شرقى و تاق‌سازى به شكل بيضى است . بنا سى متر درازا و بيست متر پهنا دارد ولى علىرغم كوچكىاش از نظر هماهنگى تناسب ساختمان و ظرافت سبك تركيبى ممتاز و شايان دقت است . پايين‌تر از آن كليسا ، در كنار رودخانه ، صومعه‌ى سورب - گريگور « 1 » قرار دارد و جاى خانه‌هاى ديرنشينان آن هنوز هم معلوم است . قسمت اصلى كليسا مركب از چهار نيم‌دايره است كه در داخل ، يك صليب يونانى را تشكيل مىدهند . در وسط ، گنبد مخروطى شكلى سقف ساختمان را مىپوشاند . اين بنا با سبك معمارى اصيلى كه دارد يكى از آن ساختمان‌هاى نادرى است كه تاكنون خوب حفظ شده است . رأس شرقى مثلث ، همه‌اش خرابه و عبارت از تعدادى برج‌هاى ويران شده است . حمام‌هاى عمومى بسيار بد مانده‌اند ، ولى پيدا است كه در گذشته بناهاى عظيمى بوده‌اند . نزديك ساختمان حمام ، از كليسايى بازديد كرديم كه تقريبا دست نخورده مانده بود و سبك ناب معمارى روم شرقى را داشت . جلوخان سرپوشيده‌ى آن با موزائيك تزيين يافته بود ، روى ديوارهاى داخل آن پر بود از نقاشىها و تصاويرى از قديسين ، صحنه‌هايى از انجيل و شمايل مريم مقدس و دوازده نفر حواريون [ حضرت عيسى ] . به عقيده‌ى ناچيز من اين كليسا كه نمىدانم چرا به نام كليساى يونانيان معروف شده است ، يكى از زيباترين ساختمان‌هاى آنى است . در ابتدا اين كليسا آن‌طور كه از روى كتيبه‌اش استنباط مىشود ، به نام نتردام دولاشاپل « 2 » ساخته شده بود . متن كتيبه چنين است : از لطف و عنايت خداوند ، در آن زمان كه شهر ما آنى زير فرمان سردار بزرگ و امير الامرا زكريا و « شاهنشاه » اش « 3 » ( 1215 ) [ 612 ه ق ] بود ، اينجانب تيگران « 4 » ،

--> ( 1 ) . Sourb - Grigor ( 2 ) . Nortre Dame de la Chapelle ( 3 ) . عبارت « شاهنشاه » به تحقيق كسروى علاوه بر عنوان ، اسم خاص نيز بوده است : « . . . تا در سال 559 ايلدگز بار ديگر آنى را از چنگال گرجيان به شاهنشاه پسر محمود كه اين هنگام بزرگ و پيشواى شداديان بود ، سپرد . شاهنشاه را آليشان ، « امير شاه » مىخواند . در نوشته‌يى به زبان ارمنى كه بر روى شكسته‌هاى آنى بازمانده و تاريخ آن 622 ارمنى مطابق 569 هجرى است او را « امير سلطان پسر امير محمود و نوه‌ى منوچهر » خوانده‌اند . . . ولى ميان مسلمانان به نام شاهنشاه معروف بوده . . . » شهرياران گمنام ص ص 313 - 314 . البته غير از نامبرده كسان ديگرى نيز از فرمانروايان ارمنستان به اسم شاهنشاه معروف بوده‌اند . م . ( 4 ) . Tigranes